خانە کتاب كُردی
ئهدهبی كوردی، له بواری دهقی گێڕانهوه و تهنزدا دهستهپاچهیه
شاعیر و نووسهر عهبدولڕەحمان فهرهادی، سەرۆکی لقی هەولێری یهكێتیی نووسەران، لەدایکبووی ۲/۱۱/۱۹۶۳ی ههولێرە. سەرجەم قۆناغەکانی خوێندنی لەو شاره تەواوکردووە و دەرچووی بەشی فیزیای کۆلیژی زانستی زانکۆی سەڵاحەدین (-۱۹۸۹ ۱۹۹۰)ه، چهندین ساڵ مامۆستای فیزیا بووە لە دواناوهندیی شارستانی کچان و ئامادەیی هەولێری کوڕان و ئامادەیی کوردستانی کوڕان و قوتابخانەی دیكه، ماوەی بیست ساڵ سەرپەرشتیاری پسپۆری فیزیا بووە لە پەروەردەکانی هەولێر و دەوروبەری. لە سەرەتای هەشتاکانەوە دەنووسێت و بەرهەمەکانی لە رۆژنامە و گۆڤارەکاندا بە هەردوو زمانی کوردی و عەرەبی بڵاوکردووەتەوە، ساڵانێكیش لە بواری رۆژنامەنووسیدا كاریكردووە، چەندین كتێبی چاپكراوی هەیە، لەساڵی ۲۰۰۴ بەهەڵبژاردن بووەتە سکرتێری کارگێڕیی یەکێتیی نووسەرانی کورد / لقی هەولێر، لەدوا کۆنفرانسی یەکێتیی نووسەرانی کورد لقی هەولێر لە ساڵی ۲۰۱۰ لە هەڵبژاردندا دەنگی یەكەمی هێنا و بوو بە سەرۆکی لقی هەولێری یهكێتییەکە. لە بەڕێزیمان پرسی:
*چەند ساڵە شیعر دەنووسیت؟ شیعرەکانت بۆ کێ، یان بۆ چی دەنووسیت؟
ـ کە قوتابی ئامادەیی بووم، یەکەم شیعرم بڵاوکردەوە، دواتریش و ئێستایش بەردەوامم و دیوانێکی چاپكراویشم بەناوی «چۆڕاوی تریفە» هەیە، ئێستایش دەقەکانم لە رۆژنامە و گۆڤارەکاندا بڵاودەکەمەوە، بەڵام من وەک هەندێ کەس هەڵپەی بڵاوکردنەوەم نییە، شیعرەکانیشم هەمەجۆرن لەخۆشەویستی و لیریک و ئەو دەقانەی پهیوەندییان بەسروشت و جوانییەوە هەیە.
* لە کتێبێکتدا بابەتێکی گێڕانەوەت بڵاوکردووەتە، بیرۆکەی خۆتن، یان بیستووتن، ئەدەبی گێڕانەوە چییە و لەناو ئەدەبی کوریدا چۆن رەنگیداوەتەوە؟
– لە ساڵانی رابردوودا دەستم بە تەنزنووسین كرد، ساڵی ۲۰۲۰ كۆمەڵە چیرۆكێكم بەناوی (ماجەرای دختۆر كاكۆی سەگەوان) بڵاوكردەوە، كە بابهتێكی پڕخوێنەر بوو، زۆریشی لەبارەوه نووسرا، بۆیە بەردەوام بووم لەسەر نووسینی تەنز، پێموایە ئەدەبی كوردی لە بواری دەقی گێڕانەوە و تەنزدا كەم بەرهەم و دەستەپاچەیە، ئەم ژانرە لە دنیادا زۆر بایەخی پێ دەدرێت، ئەو تەنزە چیرۆكانەی نووسیومن هیچێكیان بەتەواوی رووداوی راستهقینەی ژیانی من و كەسانی دەوروبەرم نین، بەڵام دەكرێت بڵێین لەهەر دەقێكیان بەشێكی ژیانی خۆم و هاوڕێ و خەڵكی ترن، تێكەڵی خەیاڵدانی خۆمم كردوون و دەقی ئەدەبیم لێ هەڵێنجاون، هەرچەندە زۆر كەس وادەزانن واقیعی ژیانی خۆمن. خوێنەرم هەبووە باوەڕی وابووە كە خەیاڵیی نین و راستهقینەن، بۆیە هەندێك جار تووشی وتووێژ هاتووم تا سەلماندوومە دەقەكانم داهێنانی خۆمن، نە بیرەوەرین و نە رووداویشن.
* باسێكی تەنز و چیرۆکەکانت بکە، پێتوایە هەڵقوڵاوی باری کۆمەڵایەتی شاری هەولێرن؟
– ئەدەبی تەنز بریتییە لەو دەقانەی باسوخواسی پەیوەندییەكانی مرۆڤ و بارودۆخی كۆمەڵایەتی و ژینگەی رامیاریی وڵات بەدید و بۆچوونێكی رەخنەگرانە دەخەنەڕوو، بێگومان رەخنەی ناڕاستەوخۆی ناواخنداریشن كە بەكەمی پێوەندییان بەتاكەكەسەوە هەیە، كێماسی و عەیب وعاری كۆمەڵگە بەزمانێكی كورتبڕ و سەرنجڕاكێش پیشاندەدەن، زۆربەی جاریش بەمەبەستی ریسواكردنی دیاردە قێزەونەكان، زێدەڕۆیی لەباس و گێڕانەوەكاندا دەكرێت و ئامانجیش تەنێ گاڵتەپێكردن نییە، بەڵكو پەیامی ئەم جۆرە ژانرە ئەدەبییە گرنگە ئەوەیە بایەخ بە ریفۆرمی كۆمەڵایەتی بدرێت و پشت لەدواكەوتوویی و روو لەپێشكەوتنەكانی سەردەم بین، لەبارەی ئەو چیرۆكانەشم، سەرجەمیان خستنەڕووی دیاردە دزێو و رووداوە نالەبارەكانی خۆمانن، بە كوردیەكی جوان و رێنووسێك ئەوەندەی توانیبێتم دروست و تەواو بوون. پێویستە تەنزە چیرۆك لە دووركەوتنەوە لە ئامانجی نووسینەكە داببڕێت و درێژدادڕ نەبێت، چونکە درێژدادڕیی لە بەها و هێزی نووسین كەم دەكاتەوە. چیرۆکەكانم هەڵقوڵاوی نێو گەڕەكە میللییەكانی هەولێر و دەوروبەریین كە لەناو كوردەواریدا باسی هەموو شارو شارۆچكەكانمانن، ئێمە بە تەنز و گێڕانەوە داوماننەتە بەر رەخنەی كۆمەڵایەتیی ناواخندار.
* چەند شیعرێکی شاعیرانی عەرەبت کورداندووە، ئەی بۆچی وەرتنەگێڕاون؟
– لەمێژە خەریكی وەرگێڕان و كورداندنی دەقی بیانیم، چ لەشیعر، یان چیرۆك و دەقی تر، ئەمساڵ زۆربەیان بەكتێبێك بەناوی (ماڵی خەون)ەوە چاپكران، ئەو دەقانەی كورداندومن، خۆم سەرسامیان بووم، نەوهك وەكو پڕۆژەیەك تەنێ مەبەستم كورداندنی دەقەكان بووبێت، جا شیعری هەركێ بن! من كار لەسەر وەرگێڕانی كتومت و وشهئامێز ناكەم، بەڵكو دەیانكوردێنم، تاڕادەیەك ئازادی دەدەمە خۆم بێ ئەوەی دەستكاریی ناوەڕۆكی دەقە رەسەنەكە بكەم، بۆیە ئەگەر خوێندبێتتانەوە دڵنیام لەوەی هەستتان كردووە دەقێكی خۆماڵیتان خوێندووەتەوە نەوهك بیانی.
* کەواتە سەرسامن بە ئەدەبی عەرەبی، بەتایبەتی بەنووسەرانی میسر؟
– من خۆم جگە لەزمانی كوردی، زۆر عاشقی زمان و ئەدەبی عەرەبییشم، چەند ساڵێكە خۆمم بۆ خوێندنەوە بەو زمانە بەهێزە تەرخانكردووە، كەچی تا ئێستەیش نەمتوانیوە زۆر بەتەواوی بچمە نێو باخی ڕەنگینیهوه، دەتوانم بڵێم ئێمەو هاوتەمەنانی ئێمەو بەر لە ئێمەش زۆربەیان كاریگەریی ئەدەبی عەرەبیمان بەسەرەوە بووە، بەتایبەتی كاریگەریی ئەدیب و هونەرمەندانی میسر، میسر لە هەردوو بواردا نووسەر و گۆرانیبێژ و ئەكتەری یەكجار گەورەیان هەیە كە لەمنداڵییەوە سەرسامیانین.
* چەند ساڵە دەنووسیت، بێجگە لە ئەدەب و وەرگێڕان لە چ بوارێکدا نووسیوتە؟
– لەسەرەتای هەشتاكانەوە خەریكی نووسینم، یەكەم نووسینیشم شیعرێك بوو لەژمارە ۲۶ ی گۆڤاری (كاروان) لەساڵی ۱۹۸۴ بڵاوكرایەوە، دواتر بە هەردوو زمانی كوردی و عەرەبی، بەرهەمەكانم لە زۆربەی رۆژنامە و گۆڤارەكانی بەر لە راپەڕین و دوای راپەڕیند بڵاوكردووەتەوە. بۆ كاری رۆژنامەنووسیش لەسەرەتای ساڵانی نەوەدەكانەوە بۆ ماوەی چەند ساڵێک لە هەردوو رۆژنامەی (ئاڵای ئازادی) و (كوردستانی نوێ)دا هەڵەچن و پەیامنێر و نووسەر بووم، سوودم لەو كارانەم بینیوە و شانازیی بەو تەمەنەمەوە دەكەم كە زۆر شت لە نووسین لەم دوو رۆژنامەیە فێربووم، ساڵانی دواتریش سەرنووسەری گۆڤاری (هزرین) بووم و دواتر لە گۆڤاری (نووسەری كورد) بەردەوام بووم.
* هۆکار چییە، ماوەیەکە بابەت لەبارەی کەموکوڕییهكانی زمانەوانی له ههرێمی كوردستاندا دەنووسیت؟
ـ لەمێژە خولیای زمانی کوردیم و خۆم بەعاشقێكی سەرسەختی زمانی کوردی دەزانم، پێموایە زمانی کوردی یەکێکە لەزمانە دەوڵەمەندەکان، بەڵام بەداخەوە زمانێکی بەهێز نییە، چونکە وەکو پێویست بایەخی پێنەدراوە، بۆ ئەم مەبەستە پێویستە بە پلەی یەکەم بایەخ بە کتێب و پرۆگرامەکانی خوێندن بدرێت، هەر کتێبێکی هەر بابەتێکی خوێندن بگرین، دەبینین بەلێشاو هەڵەی جۆراوجۆری رێنووس و رستە و وەرگێڕان و خاڵبەندی و دیزاین و هەڵەی سەیروسەمەرەیان تێدایە، هەروەها راگەیاندن و دەزگا میدیاییەکانی کوردستان و میدیاکاران بایەخ بە زمانی کوردی نادەن و زۆر لە راگەیاندنکارانی کەناڵ و پێگە ئەلکترۆنییەکان لەزمانی کوردییدا کۆڵەوارن، دیسانەوە پێویستە ئێمە وەک وڵاتان دەزگایەکی گرنگ و تایبەتمان بۆ زمانی کوردی هەبێت وەک (ئەکادیمیای زمانی کوردی) کە لە وڵاتانی وەک میسر و سووریا و سوودان و ئهردهن و لوبنان هەن، دەبێت سانسۆری تایبەت بەزمانی کوردی دابمەزرێت، بەداخەوە کە لەخەمی ئەوەدا نین زمانێکی نووسینی پێوانەییمان هەبێت، شتی تریش هەن تا لێیان بێبەش بین زمانەکەمان بەبێ هێزی دەمێنێتەوە، بۆیە بەردەوام رەخنەم لە نالەباریی زمانی کوردی هەیە کە نەبووەتە خەمی دەسەڵاتداران و حکومەتەکەمان، رەخنەشم لە كەناڵ و پێگە و میدیا و میدیاكارانیش هەیە كە زمانی كوردییان شێواندووە، هەقوایە فێربكرێن و چاودێریشیان بەسەرەوە بێت، بۆ چارەسەری هەموو ئەمانەش، بە تابلۆی شوێنە گشتییەكانیشەوە، پێویستە كۆڕ و كۆنفرانسی تایبەت بەڕێوەبچێت تا چیتر ئەم لاسەنگی و ناهەقییە بەرانبەر بە زمانەكەمان نەكرێت.
ههولێر، رهوهست نهوزاد
